Her ilim dalının bir terminolojisi olduğu gibi hadîs ilimlerinin de ıstılahları vardır. Hadîs ıstılahları anlaşılmadıkça hadîs usûlü de anlaşılamaz. Hadîs ıstılahları çok sayıda olduğu için aşağıda sadece bir kısmına temas edilecektir:
ADL Râvînin hadîsi bozmadan rivâyet eden dürüst bir müslüman olması…
AHZ Bir şeyhden hadîs almak.
ÂLÎ İSNÂD Herhangi bir hadîsin râvîsi ile kaynağı olan Hz.Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem veya o hadîsi rivâyet etmiş bulunan meşhur hadîs imamlarından birisi arasında en az sayıda râvînin bulunduğu veyahut da tanınmış hadîs kitaplarından birinin musannefine arada en az râvî ile ulaşabilen isnaddır.
CÂMİ Akâid ahkâm zühd edeb tefsîr siyer fitneler menâkib konularındaki hadîsleri toplayan eserlere verilen ad. Örneğin Buhârî’nin Sahîhi bir “câmi” dir.
CERH VE TA’DÎL İLMİ Hadis ilminin bir dalı olup hadîs ilimleri içinde aşağı yukarı en gelişmiş branştır. Bu ilim dalında hadîs râvîlerinin kusurları ve meziyetleri özel terimlerle incelenir. Yani râvîlerin doğruluk ve güvenirlik yönlerinden durumları ortaya konur.
EDÂ Bir hadîsi başkasına rivâyet etmek.
ĞARÎBU’L-HADÎS İLMİ Hadîs metinlerinde geçen az kullanıldığından dolayı anlaşılması zor kelimelerin açıklanmasıyla uğraşan hadîs ilmi branşı.
HABER-İ VAHİD Bir nesilde bir tek râvî tarafından rivâyet edilen habere denir.
HADÎS CÜZ’Ü Daha ziyade belli bir kişiden gelen hadîsleri toplamak maksadıyla tertip edilen çoğu küçük çapta hadîs kitaplarına verilen ad.
HADÎS RÂVÎLERİ İLMİ Bir anlamda râvîler tarihi demek olan bu hadis ilmi branşı râvîlerin hadîs rivâyeti bakımından tanıtımını yapar.
HADÎSLERİN VÜRÛD SEBEPLERİ İLMİ Hadîs ilminin kapsadığı branşlardan biri olan bu ilim hadîslerin vürûd sebeplerini yani niçin ve neden dolayı söylenmiş olduklarını tespit etmeye çalışır. Nüzûl sebeplerini bilmek Kur’ân ayetlerini anlamak bakımından ne kadar gerekli ise vürûd sebeplerini bilmek de hadîsleri doğru anlamak ve değerlendirmek bakımından o kadar lüzumlu ve önemlidir.
HASEN Adalet cihetiyle sağlam olmakla beraber zabt yönünden bazı zaafları bulunan râvî ya da râvîlerin bulunduğu senede sahip olan hadîstir. Hasen hadîs sahihden aşağı fakat ona yakın zayıf hadîsden yukarda bir yerdedir.
HIFZ Genellikle râvînin şeyhinden rivâyet ettiği hadîsleri güzelce ezberleyip muhafaza ederek yeri geldiğinde eksiksiz ve fazlasız olarak kendi talebelerine rivâyet edebilme yeteneğine denir.
İHTİCÂC Hadîsten hüküm çıkarmaya denir.
İLELU’L-HADÎS İLMİ Dış görünüş itibariyle sahih denebilecek bir hadîsin sıhhatini zedeleyen ve ancak konunun uzmanları tarafından anlaşılabilecek gizli kusurlardan bahseden hadîs ilmi dalıdır. Bu gizli kusur hadîsin senedinde metninde veya her ikisinde birden olabilir.
İLLET Bir hadîste dışarıdan farkedilemeyen ve bu hadîsin sıhhatini yok edecek nitelikteki kusuruna denir.
İRSAL Tabiinin büyüklerinden birinin isnadında sahabiyi atlayıp “Hz.Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem buyurdu ki” veya “Hz.Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem şunu yaptı” ve benzeri ifadelerle isnadını Hz.Peygamber sallallahu aleyhi ve selleme ulaştırarak O’ndan -sallallahu aleyhi ve sellem- rivâyette bulunmasına denir {bkz. mürsel hadis kelimesi}.
İSNÂD Senedi yani râvîler zincirini zikretmek.
KÜTÜB-İ SİTTE Altı kitap anlamındadır. Bu altı kitap; İmam Buhârî’nin ve Müslim’in Sahihleri İmam Ebû Dâvûd Tirmizî Neseî ve İbnu Mâce’nin Sünen’leridir.
MAKLÛB HADÎS Râvîlerden birinin metindeki bir lafzı veya isnaddaki bir şahsın ismini yahut nesebini alt-üst etmesiyle; tehir edilmesi (geriye bırakılması) gerekeni takdim (öne almasıyla) veya takdim edilmesi gerekeni tehir etmesiyle veyahut bir şeyin diğerinin yerine konması suretiyle rivâyet edilen hadîse denir.
MAKTU’ HADÎS Tabiinden rivâyet edilen söz fiil ve takrirlerdir.
MERFÛ HADÎS Peygamber sallallahu aleyhi ve selleme ait olan hadîsdir {bkz. ref’ kelimesi}.
MERVİYY Bir râvînin rivâyeti; hadîs.
MEVKUF HADÎS Söz veya fiilin sahabiye ait olduğu hadîsdir.
MEVZU HADÎS Uydurulmuş ve hadîs diye ortaya atılmış sözdür. Kimi alimlere göre mevzu hadîs zayıf hadîslerin en düşük derecesidir. Bir başka görüşe göre de mütevâtir ve mevzu hadîsler ilki kesin olduğundan ikincisi de uydurma olduğundan hadîs araştırmalarına dahil edilmezler
MU’CEM Hocaların veya şehirlerin yahut kabilelerin adlarına göre hadîslerin alfabetik olarak sıralandığı kitaplardır. En meşhur mu’cemler et-Taberânî’nin el-Kebîr el-Evsât ve es-Sağîr adlı mu’cemleridir.
MUHADDİS Senedleri illetleri senedde adı geçen râvîleri isnâdın âlî ve nâzil olanını bilen çok sayıda hadîs ezberleyen Kütüb-i Sitte’yi Ahmed b. Hanbel’in Müsned’ini Beyhakî’nin Sünen’ini Taberânî’nin Mu’cem’ini ve ayrıca bin tane hadîs cüz’ünü dinlemiş olan kimseye denir.
MUHTELİFU’L-HADÎS İLMİ Hadîs ilimlerinin en çetrefili olduğu kabul edilen bu branş hadîsler arasında görülen anlam çatışma ve çelişmelerini inceler -ki ihtilafların bir kısmı bağdaştırılabilir cinsten bir kısmı da bağdaştırılamaz cinstendir-.
MUSANNEF Çeşitli konulardaki hadîsleri bir araya toplayan hadîs kitaplarına verilen ad.
MÜNKER HADÎS Zayıf bir râvînin sika râvîye muhâlif olarak rivâyet ettiği hadîstir.
MÜRSEL HADÎS Senedinden bir sahabi düşen hadîstir.
MÜSNED Hadîslerin onları rivâyet eden sahabe adları altında gruplandığı kitaplardır. Mesela önce Ebu Bekir radıyallahu anhın rivâyet ettiği hadîsler sonra Ömer radıyallahu anhın rivâyet ettiği hadîsler… şeklinde devam eder. Müsnedlerin en meşhuru Ahmed b. Hanbel’in müsnedidir.
MÜSNED HADİS İlk râvîden sonuncu râvîye kadar senedi muttasıl olarak Rasulüllah sallallahu aleyhi ve selleme ref ‘ edilen hadîstir.
MÜTEVATİR Yalan üzerine birleşmesi aklen imkansız olan bir grup insanın rivâyet ettiği hadîsdir. Bu şart her tabakada tahakkuk etmelidir. Bu nedenle de mütevatirlerin sayıları pek azdır.Mütevatir hadîse “kesin” gözü ile bakıldığından inkârı tehlikeli görülmüştür.
NAZİL İSNAD Âlî İsnad’ın zıddıdır ve hadîsi rivâyet eden son râvî ile ilk kaynağı olan Hz.Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem veya bir hadîs alimi arasında normalin üstünde bir sayıda râvî bulunan isnaddır.
RÂVÎ Hadîsi rivâyet eden kişidir.
REF’ Hadîsi isnadını Hz.Peygamber sallallahu aleyhi ve selleme kadar ulaştırıp merfu’ olarak rivâyet etmeye denir {bkz. merfu hadis maddesi}.
RİVÂYET Râvîlerin hadîsleri nakletmesi.
SAHÂBÎ Hz.Peygamber sallallahu aleyhi ve sellemi peygamberliği sırasında mü’min olarak gören mü’min olarak ölen kişilere denir (çoğulu: ashâb veya sahâbe). Ashâb-ı kiram hadîs rivâyeti bakımından iki kısma ayrılmaktadır. Binden fazla hadîs rivâyet etmiş olanlar muksirûn binden az rivâyet etmiş olanlar mukillûn diye tanımlanır. Muksirun 7 sahabeden oluşmaktadır. Ehli sünnet bilginlerince Rasûlüllahı görme mutluluğuna ermiş olan ashab hadîs rivâyeti bakımından güven ve itimada layık kabul edilmiştir. Bunun için onlar tenkid (cerh ve tadil) dışı bırakılmıştır.
SAHİH HADÎS Senedinde kopukluk olmayan bütün râvîleri sika olan illet ve şazlık bulunmayan hadîslerdir. Başka bir ifadeyle Resulullah sallallahu aleyhi ve selleme ait olduğuna teknik açıdan herhangi bir şüphe ve tereddüt bulunmayan hadîs demektir.
SAHİHAYN “İki sahih” mânâsına gelen bu tabir İmam Buhârî ve İmam Müslim’in sahihleri için kullanılır. Sahih terimi ise sahih hadîsleri ihtiva eden kitaplar için kullanılır
SEMA’ Hadîs rivâyet metodlarından biri birincisi ve en önemlisidir. Hadîsi bizzat şeyh denilen muhaddisle bir araya gelerek ondan işitmek suretiyle almak şeklinde gerçekleşir.
SENED Hadîsi rivâyet eden râvîler zinciri.
SİKA Adalet ve zabt vasfı taşıyan râvîlere denir.
SÜNEN Yalnızca namaz oruç taharet . ahkâm hadîslerini içeren kitaplardır. Sünen-i Ebû Dâvûd Sünen-i Neseî gibi. Sünen kitaplarında genellikle merfu’ yani Hz.Peygamber sallallahu aleyhi ve selleme ait hadîsler bulunur.
ŞEYH Bir râvî hadîsi aldığı kişi.
TABİİ Hz.Peygamber sallallahu aleyhi ve sellemin ashabından herhangi birisi ile görüşüp ondan hadîs rivâyet edene verilen isim.
TAHDİS Hadîs rivâyeti…
TÂLİB Bir şeyhden hadîsi alan râvîye verilen ad.
TARÎK Hadisin senedi {ayr. bkz. sened ve vecih kelimeleri}.
TARÎK Bir hadîsin senedine verilen bir diğer isimdir
TEBE-İ TABİİN Tabiilerden sonra gelenler tabiine tabii olanlar tabiini takip edenler; kısaca tabiilerle görüşüp onlardan hadîs rivâyet edenlerdir.
VECİH Hadisin senedi {ayr. bkz. sened ve tarîk kelimeleri}.
ZABT Hafızanın kuvvetli olması özelliğidir
ZAYIF HADÎS Râvîleri sahih ve hasen hadîs râvîlerinin vasıflarını taşımayan hadis